Some text some message..

سینمای غیاب‌های ساختاری

تحلیل اجتماعی سینمای ایران / قسمت دهم

سینمای غیاب‌های ساختاری

بیش از یک صدسال از ظهور سینما در ایران می‌گذرد. این مجموعه نوشته که با عنوان «تحلیل اجتماعی سینمای ایران» در بانی‌کستر منتشر می‌شود، با مروری بر سینمای دوره‌های مختلف تاریخ ایران می‌کوشد تحلیلی اجتماعی از آن به دست دهد. تحلیل این دوره مربوط به سینمای اواخر دهه ۵۰ و دهه ۶۰ است. سینمای غیاب‌های ساختاری در ایران.

فیلم کانی مانگا

سه جریان اصلی سینمای ایران

دهه ۵۰ نقطه اوج مبارزه  سه جریان در سینمای ایران بود. سینمای جریان اصلی، سینمای جریان روشنفکری و سینمای جریان معترض. شاخص اصلی سینمای جریان اصلی؛ رقص و آواز، تبعیت از ذائقه جنسی مخاطب و قهرمان‌پروری بود. سینمای جریان روشنفکری در پی معرفی سینمای نو و هنری به جامعه بود. سینمای معترض نیز بیشتر به دنبال بیان واقعیت‌های اجتماعی با پی‌رنگ سیاسی در فیلم‌ها بود. هر کدام از این جریان‌ها در شکل فیلم‌هایی بازتولید می‌شدند و طرفدارانی نیز در میان مردم داشتند. مثلا سه فیلم گنج قارون، گاو و قیصر را می‌توان به ترتیب در سه دوره برشمرده قرار داد. آشکار است که سینمای جریان اصلی به هیچ عنوان فرصت نمایان شدن در روزهای خشم انقلابی توده مردم را نداشت. اینکه در روزهای اول انقلاب بیش از ۱۲۵ سینما در سراسر ایران به آتش کشیده شد، نشان از ناچاری این جریان در برابر روندهای آتی جامعه ایران بود.

سینمای جان به در برده

از میان سه جریان سینمای ایران، تنها دو جریان روشنفکری و معترض توانستند جان از مهلکه به در برند. به جرأت می‌توان گفت که اگر این دو جریان نبودند سینما در سال‌‌های پس از انقلاب تا سال‌ها در محاق توقیف می‌خزید. سینمای جریان اصلی برای همیشه به تاریخ و بایگانی سپرده شد. همسو با آن نیز سینمای همسو با اهداف انقلابی پر و بال گرفت. از نخستین کارهای پس از انقلاب ارائه صورتبندی جدیدی از سینما بود. نظام سیاسی جدید در اندیشه درافکندن نقشی نو برای سینما بود. اما واقعیت‌ها و کشمکش‌های هر روزه مجال تصمیم‌گیری‌های کلان را به متصدیان امر نمی‌داد. از این رو صورتبندی این دوره محدود به همان منع و نهی‌های کلی و بررسی و بازبینی فیلم‌هایی شد که در جریان انقلاب ساخته شده بودند. هنوز امر و اجباری در این دوره پدیدار نشده بود.

فیلم برزخی ها

سینمای بهار آزادی

بین سال‌های ۱۳۵۷ تا ۱۳۵۹ سینما در شرایط مبهمی نفس می‌کشید. هنوز مشخص نبود که از دید مقامات جدید چه چیز در متن سینما قابلیت پدیدار شدن دارد و چه چیز نه. در این شرایط پرابهام فیلم‌هایی به روی پرده رفتند. فیلم‌هایی که در چهار دسته کلی قرار می‌گرفتند. دسته اول فیلم هایی بود که پیش از انقلاب ساخته شده اما اجازه پخش پیدا نکرده بودند. دسته دوم فیلم‌هایی که در بهبوهه انقلاب ساخته شدند. دسته سوم فیلم‌هایی که به نقد عملکرد رژیم گذشته پرداخته بودند و دسته چهارم فیلم‌هایی که همسو با اهداف انقلاب ساخته شدند. از فیلم‌های شاخص دسته اول می‌توان به سفر سنگ اثر مسعود کیمیایی، دایره مینا اثر داریوش مهرجویی، مرثیه ساخته امیر نادری و گزارش ساخته عباس کیارستمی اشاره کرد. فیلم چوپانان کویر اثر حسین محجوب در دسته دوم و فیلم رسول پسر ابولقاسم اثر داریوش فرهنگ در دسته چهارم قرار دارند.

خواندن مطلب
غیاب‌های ساختاری، فرم و دیده‌شدگی در سینما

سینمای دهه ۶۰

دوره سینمای بهار آزادی بسیار کوتاه بود. آنقدر کوتاه که حتی فرصت پرداختن به رویداد بزرگی همچون انقلاب را نیافت. با زبانه کشیدن شعله‌های جنگ سمت و سوی سینما نیز تغییر کرد. سینمای دهه ۶۰ سینمایی معطوف به واقعیت اجتماعی ایران ‌آن دهه بود. ایرانی درگیر جنگ و شرایط اجتناب‌ناپذیر ناشی از جنگ. جامعه بسته شد و سیاست‌های ضرص و قاطع جایگزین بهار آزادی شد. اصلی‌ترین امری که در سینمای این دوره مشهود است، غیاب‌های ساختاری است. گویی سینماگران به عمد، بخشی از واقعیت اجتماعی را ندیده‌اند یا در قبال آن سکوت کرده‌اند. در سینمای این دوره سه مفهوم دین، سیاست و جنسیت آشکارا از فیلم‌نامه‌ها حذف شدند. مفاهیمی مانند مقاومت، جنگ، فداکاری، امت اسلامی و جامعه اسلامی به متن فیلم‌ها راه یافتند. نقد رژیم گذشته و صهیونیسم نیز پررنگ شدند. پرداختن به سبک و سیاق زندگی روستایی نیز در این دوره رواج یافت.

زن زیر سایه اسطوره مرد

در سینمای اوایل دهه ۶۰، زن به یکباره از متن فیلم‌نامه‌ها حذف شد. در ۵۰ فیلمی که در این دوره ساخته شد هیچ زنی در مرکز توجه نبود. زنان معمولا زیر سایه مردان داستان چرخ می‌خوردند. اسطوره مرد در سینمای این دوره به شکل پررنگی برساخته شد و زن را به حاشیه برد. در فیلم‌هایی مانند جاده (۱۳۶۱)، نینوا (۱۳۶۲)، ریشه در خون (۱۳۶۳)، بلمی به سوی ساحل (۱۳۶۴)، پرواز در شب ( ۱۳۶۵)، کمینگاه (۱۳۶۶)، کانی مانگا (۱۳۶۷) و مهاجر (۱۳۶۸) هیچ زنی وجود ندارد. در فیلم‌هایی مانند رهایی (۱۳۶۱)، ما ایستاده ایم (۱۳۶۳) و سناتور (۱۳۶۳) نیز تنها اسمی از زنان در میان است.

خواندن مطلب
معنا و نقض معنا در نمایشنامه «در انتظار گودو»

در سینمای نیمه‌های دهه ۶۰ زنان به سینما بازگشتند اما با مفهومی نو. مفهوم زن دیگر بار معنایی گذشته را نداشت. زن مترادف رقص و آواز و برهنگی و جاذبه جنسی نبود. زن این دوره، مادر و همسر بود. بین سال‌های ۶۱ تا ۶۴ بیش از ۱۷۰ فیلم ساخته شدند که در آن‌ها زنان حامل مفاهیم جدید بودند. آن‌ها در این فیلم‌ها به هیچ عنوان در مسئولیت اجتماعی دیگری به تصویر کشیده نشده‌اند.

عباس کیارستمی

سینمای مشی مولف، سینمای کم‌عمق

کارگردانان به نام جریان روشنفکری سینمای ایران در دهه ۶۰ دست به کار شدند و فیلم‌های شاخصی را به نام خود ثبت کردند. حاجی واشنگتن (علی حاتمی، ۱۳۶۱)، بایکوت (محسن مخلباف، ۱۳۶۴)، خانه دوست کجاست (عباس کیارستمی، ۱۳۶۵)، باشو غریبه کوچک (بهرام بیضایی، ۱۳۶۵) و اجاره‌نشین‌ها (داریوش مهرجویی، ۱۳۶۵) از فیلم‌هایی بودند که می‌توان آنها را در ذیل عنوان سینمای مولف گنجاند.

در کنار این آثار انگشت‌شمار، فیلم‌هایی که بر روی پرده رفتند عموما از عمق و معنای زیادی برخوردار نبودند. با افول کهکشان درخشان ادبیات نمایشی دهه ۴۰ و ۵۰، فیلم‌نامه‌ها نیز افول کردند. نسل جدید فیلم‌سازان نه فقط از محتوای غنی در فیلم‌ها فاصله گرفتند بلکه با ابزارها و تکنیک‌های سینمایی نیز بیگانه بودند. پر و بال گرفتن شکل خاصی از آرمانگرایی به دوری از واقعیت اجتماعی انجامید. اعمال سفت و سخت سیاست‌های دولتی بر سینما نیز به این روند دامن زد. و اینگونه سینمای سطحی شکل شاخص سینمای نیمه دوم دهه ۶۰ شد.

در کنار این روند، سه اتفاق مهم نیز رخ داد که بر سینما تأثیرهای ماندگاری گذاشت. در سال ۱۳۶۱ جشنواره فیلم فجر پا به عرصه وجود گذاشت. در سال ۱۳۶۲ نیز کمیسیونی فیلمنامه و بنیاد سینمایی فارابی تأسیس شد. هر سه نهاد تازه تأسیس می‌کوشیدند به نوعی بر محتوای سینما نظارت کنند.

تحلیل اجتماعی سینمای ایران قسمت اول                 تحلیل اجتماعی سینمای ایران قسمت دوم

تحلیل اجتماعی سینمای ایران قسمت سوم                تحلیل اجتماعی سینمای ایران قسمت چهارم

تحلیل اجتماعی سینمای ایران قسمت پنجم               تحلیل اجتماعی سینمای ایران قسمت ششم

تحلیل اجتماعی سینمای ایران قسمت هفتم               تحلیل اجتماعی سینمای ایران قسمت هشتم

تحلیل اجتماعی سینمای ایران قسمت نهم   

نظر خود را بنویسید


بانی‌کستر چیست؟

بانی‌کستر بانک هنرمندان سینما و تئاتره که پر از بازیگر و عوامل کاربلد برای ساخت پروژه‌های هنری هست تا پروژه ها با بهترین کیفیت تو هر استان و شهری اجرا بشه. اگر هنرمندی میتونی برای خودت یه پروفایل بسازی و اگر تولیدکننده هستی فراخوانت رو منتشر کن.

مجوزهای بانی‌کستر

logo-samandehi