Some text some message..

اسطوره‌سازی سینما در دوره رضاشاه

تحلیل اجتماعی سینمای ایران / قسمت ششم

اسطوره‌سازی سینما در دوره رضاشاه

بیش از یک صدسال از ظهور سینما در ایران می‌گذرد. این مجموعه نوشته که با عنوان «تحلیل اجتماعی سینمای ایران» در بانی‌کستر منتشر می‌شود با مروری بر سینمای دوره‌های مختلف تاریخ ایران می‌کوشد تحلیلی اجتماعی از آن به دست دهد.

سینمای رضاشاه

سینمای دوره رضاخانی

رضاخان مولود همه تضادهای جاری در متن زندگی اجتماعی- سیاسی مردم عصر مشروطه بود. مردمی که با وجود از سر گذراندن یک انقلاب سیاسی موفق هنوز نتوانسته بودند خود را با همه وجوه و پیامدهای آن سازگار کنند. رضاخان از دل هرج‌ومرج و سردرگمی پس از مشروطه سر برآورد و به طرفه‌العینی فضا را قبضه کرد و خود را ناجی سرفراز ایران دانست. او گام‌های موفقیت را آرام‌آرام از کودتای ۱۲۹۹ تا تاج‌گذاری ۱۳۰۴ پیمود و آنگاه طوفانی از تغییرات در جامعه ایران راه انداخت. تحکیم قدرت سیاسی، راه را برای دست‌یابی به آرمان‌های ناسیونالیستی رضاشاه گشود و اصلاحات اجتماعی آغاز شد. الگوی نوسازی رضاشاهی، الگویی تام و تمام غربی بود. هدف بلندمدت او ایجاد جامعه‌ای شبه غربی مبتنی بر شعارهای سکولاریسم بود. حکومت او ابزار سرکوب و دیکتاتوری را به بهترین وجه ممکن برای رسیدن به این اهداف در اختیار گرفت. ابزاری که صرفاً فیزیکی و قدرت قاهره قوای نظامی بود بلکه ذهنی و در عرصه فرهنگی هم بود. ایجاد «سازمان پرورش افکار» در سال ۱۳۱۷ یکی از بارزترین نمودهای سرکوب ذهنی و فرهنگی بود. سازمانی که موبه‌مو از سازمان‌های فاشیستی ایتالیا و آلمان گرته‌برداری شده بود. از جمله اهداف این سازمان فخیمه جدا از انتشار جزوه، کتاب، روزنامه، برنامه رادیویی و … پرداختن به پدیده خوش‌رنگ و لعاب سینمای ملی بود؛ اما سینمای ملی گام‌های بلندش را در عصر مشروطه برداشته بود و آشکار بود که وسیله‌ای با این قدرت تأثیرگذاری از چشمان تیزبین رضاخان دور نمی‌ماند. این‌گونه بود که دوره اول سینمای ایران که از سال ۱۳۰۴ آغاز شده بود تا سال ۱۳۱۵ ادامه یافت و با قدرت تمام به اسطوره‌سازی رضاخانی پرداخت. درواقع آنچه به سازمان پرورش افکار رسید جان بی‌رمق سینمایی بود که یک‌شبه ره صدساله پیموده بود و هنوز هزار آرزو در خاطر داشت.

خواندن مطلب
نکته‌های ضروری ساخت فيلم

سینمای رضاشاهی

مشخصه‌های اصلی سینمای رضاخانی

ساختار سیاسی دوره پهلوی اول به‌گونه‌ای شکل گرفته بود که سینما چاره‌ای جز حرکت در مسیرهای معین و مشخص نداشت. درواقع مهم‌ترین کارکرد سینمای دوره رضاشاهی مشروعیت بخشی به نظم اجتماعی سیاسی موجود بود. سینما به معنای دقیق کلمه موظف بود پیشرفت‌های اقتصادی و اجتماعی را به تصویر بکشد. پیشرفت‌هایی که از شکل یک واقعیت تاریخی ناهمگون و متضاد به شکل اسطوره‌ای زیبا اعتلا یافته بود. هرچند در این دوره «بیگانگان» و «ایران‌ستیزان» به نادیده گرفتن راه سربلندی و پیشرفت‌ها متهم شدند و فیلمی مانند «علف؛ نبرد یک ملت برای زندگی» را در مورد کوچ ایل بختیاری در سال ۱۳۰۴ ساختند تا به باور دولتمردان رضاشاه از ایران چهره‌ای مخدوش و عقب‌مانده نشان دهند و خشم ملوکانه را در پی داشت اما سینمای ملی به سرعت دست‌به‌کار شد و در سال ۱۳۰۹ فیلم «راه‌آهن ایران» را برای نشان دادن توسعه کشور روی پرده آورد. در این دوره سینما شانس خود را در عرصه‌های دیگر نیز آزمود. چهار فیلم این دوره یعنی آبی و رابی (۱۳۰۸)، حاجی‌آقا آکتور سینما (۱۳۱۱)، دختر لر (۱۳۱۱) و بوالهوس (۱۳۱۳) هرچند به معنای سینما نزدیک شدند اما ردپای اسطوره‌سازی رضاخانی آشکارا در وجوه مطرح‌شده در این فیلم‌ها به چشم می‌خورد. برای نمونه در اعلان تبلیغاتی فیلم «دختر لر» ساخته عبدالحسین سپنتا پس از «بشارت به ایران‌پرستان» آمده بود که «در این فیلم اوضاع ایران سابق و ترقیات سریع ایران را در تحت سلطنت شاهنشاه دادگر و توانا (اعلیحضرت پهلوی) مشاهده و مقایسه خواهید نمود.» پی‌رنگ ناسیونالیسم رضاشاهی در همه فیلم‌های این دوره به‌خوبی مشاهده می‌شود.

خان بابا معتضدی

خان‌بابا معتضدی؛ قهرمان سینمای رضاخانی

قهرمان اصلی سینمای دوره رضاخانی را باید خان‌بابا معتضدی دانست. خان‌بابا سه سال پس از انقلاب مشروطه در سال ۱۲۸۸ به فرنگ عازم شد و دست تقدیر او را در جهان سینما جای داد. او در پاریس با این پدیده جذاب آشنا شد و بلافاصله پس از کودتای رضاخان در سال ۱۲۹۹ به ایران بازگشت و باز هم دست تقدیر او را راوی بزرگ حوادث و اتفاق‌های شگفت این دوره تاریخی کرد. خان‌بابا معتضدی که پیش‌تر لنز دوربینش را به‌سوی محمدحسن میرزای ولیعهد، آخرین فرد مهم خاندان قاجار چرخانده بود ناگهان خود را در کاخ گلستان دید که قاب تصویر تاج‌گذاری رضاخان را می‌چیند. این‌گونه شد که در ۲۴ آذر ۱۳۰۴ مراسم سوگند خوردن رضاخان با دوربین او ثبت شد و خان‌بابا به‌صورت یکی از اجزای بوروکراسی قدرتمند پهلوی اول درآمد. شاید هیچ فردی در تاریخ سینمای ایران به‌قدر خان‌بابا معتضدی از «پیشرفت‌ها و ترقیات ایران» تصویر ثبت نکرده باشد. او دوربین به دست مدام در حال فیلم‌برداری از افتتاح ایستگاه‌های راه‌آهن، رژه قشون لشگری، رژه پیش‌آهنگی، افتتاح پل‌ها، شعب بانک‌ها و راه‌های مواصلاتی جدید بود. درخشش توسعه رضاخانی نخستین بار در قاب دوربین خان‌بابا ثبت شد و به‌این‌ترتیب او نخستین فردی بود که مظاهر نو تمدن ایرانی را با پی‌رنگ ناسیونالیستی شدید به تصویر کشید.

خواندن مطلب
گفتمان غالب سینمای‌ پس از جنگ

دختر لر

ویژگی‌های دوره رضاخانی- خان بابایی

مهم‌ترین ویژگی این دوره سینمای ایران، تسلط بی‌چون‌وچرای قدرت سیاسی و نظام حاکم بر سینما بود. این تسلط صرفاً نگاه ابزاری به سینما برای نشان دادن ترقیات نبود بلکه دخالت بوروکراسی قدرت فائقه در تمام اجزای سینما هم بود. در این دوره ورود زنان به سالن‌های سینما نه‌تنها آزاد شد بلکه برای سینماهایی که از این دستور تخطی می‌کردند جریمه‌های سنگینی نیز وضع شد؛ اما کار به همین مقدار برگزار نشد و نخستین نظامنامه سینماها در سال ۱۳۱۴ تدوین و تصویب شد. نظام‌نامه‌ای که نشان آشکار چنگ انداختن حکومت بر سینما بود. ویژگی دیگر این دوره از سینمای ایران، بازتاب شرایط اجتماعی در فیلم‌هاست. در این فیلم‌ها به‌خوبی سردرگمی جامعه سنتی ایران در برخورد با تمدن جدید و یک‌شبه، ناتوانی در ارتباط برقرار کردن با آن و ناهنجاری‌های شهرنشینی و تضادهای اجتماعی منعکس شده است. دوره رضاخانی – خان‌بابایی سینمای ایران که نطفه‌اش پیش از سلطنت رضاخان بسته شده بود پیش از سقوط او هم پایان یافت، چرا که از سال ۱۳۱۵ تا ۱۳۲۶ هیچ فیلمی در ایران ساخته نشد.

تحلیل اجتماعی سینمای ایران قسمت اول

تحلیل اجتماعی سینمای ایران قسمت دوم

تحلیل اجتماعی سینمای ایران قسمت سوم

تحلیل اجتماعی سینمای ایران قسمت چهارم

تحلیل اجتماعی سینمای ایران قسمت پنجم

نظر خود را بنویسید


بانی‌کستر چیست؟

بانی‌کستر بانک هنرمندان سینما و تئاتره که پر از بازیگر و عوامل کاربلد برای ساخت پروژه‌های هنری هست تا پروژه ها با بهترین کیفیت تو هر استان و شهری اجرا بشه. اگر هنرمندی میتونی برای خودت یه پروفایل بسازی و اگر تولیدکننده هستی فراخوانت رو منتشر کن.

logo-samandehi